İran Kürtleri: Kimler, nerede yaşıyorlar, talepleri ne?

Numedya24‘ün dosya haberi;

İran’daki savaşta olası kara operasyonunun tartışılmasıyla beraber, dünya basınının gözü kulağı İran Kürtleri ve Rojhilat’ta. İran Kürdistanı Siyasi Güçler İttifakı’nda yer alan partiler ve talepleri hakkındaki bilgilerin yanı sıra oradaki Kürtlerinin siyasi, coğrafi, demografik, dil ve dinsel fotoğrafını sizler için derledik. Rojhilat’a dair bilmeniz gerekenler burada.

ABD ve İsrail’in İran’a başlattıkları savaş bugün itibarıyla bir haftayı doldururken, son günlerde İran’daki Kürtlerin “olası kara operasyonu” dünya basınının temel gündem başlıklarından biri oldu.

Göz Atın

Emin Ekmen, pahalı uçak biletleri için Rekabet Kurumu’na başvurdu

Saçını ördüğü için tutuklanan çocuk: Cezaevinde her gün saçımı ördüm

İran’dan tehdit: Kürdistan Bölgesi’ndeki tüm tesis ve kurumlar hedef alınacak

İlhami Işık: Toplumsallaşmayan süreç enfekte olur

İran’a dönük saldırılar sonrası, rejimin geleceğine dair tartışmalar sürerken, Rojhilat (Doğu Kürdistan) önde gelen 5 Kürt partisi saldırılardan yaklaşık bir hafta önce 22 Şubat’ta, “İran Kürdistanı Siyasi Güçler İttifakı” adı altında bir ittifak oluşturdu. İttifaka 4 Mart’ta İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu da dahil oldu.

Yaklaşık 90 milyonluk nüfusa sahip İran’da 12-15 milyon civarında Kürt yaşamaktadır. Kürtler, ağırlıklı olarak İran’ın Irak sınırındaki Kirmanşan, Kürdistan ve İlam eyaletlerinde yaşıyor. Ayrıca çok sayıda Kürt başkent Tahran’da ve birkaç yüz bini bulan nüfus da Horasan bölgesinde bulunuyor.

DEKLARASYONUN TEMEL MADDELERİ: KÜRTLER NE İSTİYOR?

İttifak tarafından yayımlananh kuruluş bildirisinde, İran rejiminin “baskıcı politikalarına karşı direniş vurgusu” yapılırken şu temel talepler ve hedefler sıralandı:

Kendi kaderini tayin hakkı: Kürt halkının siyasi iradesine dayalı, kendi kaderini tayin etme hakkının uluslararası standartlarda tanınması.
Demokratik Kürdistan: Rojhilat’ta demokratik, çoğulcu ve halkın iradesini esas alan bir idari sistemin inşa edilmesi.
Seküler ve federal İran: İran’ın bütününde diktatörlüğe son verilerek; laik, demokratik, seküler ve tüm etnik/inanç gruplarının haklarını güvenceye alan bir yönetim modelinin kurulması.
Eşitlik ve adalet: Kadın haklarının eksiksiz savunulması, toplumsal adaletin sağlanması ve çevre koruma politikalarının yönetim esaslarına dahil edilmesi.
Ortak muhalefet cephesi: İran genelindeki diğer demokratik muhalif güçlerle, “diktatörlüğün reddi” temelinde iş birliği yapılması.

KÜRDİSTAN ÖZGÜR YAŞAM PARTİSİ (PJAK)

Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), 2004 yılında kuruldu. Parti, PKK’nin felsefesinden esinleniyor. Eş Başkanları Viyan Peyman ve Emir Kerimi’dir. PJAK, sivil kanadı KODAR (Doğu Kürdistan Özgür ve Demokratik Toplumu) ve kadın örgütü KJAR (Doğu Kürdistan Özgür Kadınlar Topluluğu) dahil olmak üzere daha geniş bir siyasi ve sosyal yapıyı kapsıyor.

PJAK’ın askeri kanadını Doğu Kürdistan Savunma Birlikleri (YRK) ve Kadın Savunma Güçleri (HPJ) gerillaları oluşturuyor.

Son 20 yılda İran rejimine karşı faaliyet gösteren en aktif Kürt partilerinin başında geliyor. 2014’ten beri Tahran ile fiili bir ateşkes durumunda olmasına rağmen karşılıklı çatışmalar da söz konusu oldu. İran’ın Kürt gruplara yönelik saldırılarının yaklaşık yüzde 70’i PJAK’ı hedef aldı ve verdiği kayıpların yüzde 80’i de PJAK güçleriyle yaşanan çatışmalardan kaynaklandı.  

PJAK’a, rejime karşı stratejik üstünlük sağlayan bir diğer faktör ise Zagros Dağları silsilesinde faaliyet göstermesi. Yaklaşık 5 bin kişilik bir savaşçı gücü olduğu belirtiliyor.

Allan Hassaniyan’ın The Iranian Kurdish Movement at Home and in Exil (İçerdeki ve Sürgündeki İranlı Kürt Hareketi) başlıklı araştırmasına göre, Alevileri, Êzidîleri, Sünnileri ve seküler kesimleri aynı çatı altında buluşturmayı hedefleyen Öcalan’ın ideolojik yaklaşımı, PJAK’a bu toplumsal ayrımları aşma konusunda elverişli bir zemin sunuyor. Diğer tüm Kürt gruplar, Tahran’daki Şii ağırlıklı siyasi sisteme görece daha uyumlu olan Kirmanşan ve İlam gibi Şii Kürt bölgelerinde destek bulmakta zorlanıyor. Buna karşılık PJAK, bu bölgelere açılma konusunda en avantajlı aktör olarak görülüyor.

İRAN KÜRDİSTAN DEMOKRAT PARTİSİ (PDK-İ)

Genel sekreterliğini Mustafa Hicrî’nin yaptığı İran Kürdistan Demokrat Partisi (PDK-İ), İran’daki en eski ve tarihsel olarak en önde gelen Kürt partisi.

1946’da Mahabad Cumhuriyeti’nin kurulması da dahil olmak üzere tarihsel mirası, örgüte sembolik bir referans ve belirli bir destek tabanı sağlıyor. Bu destek, özellikle harekete nesiller boyunca bağlı aileler ile Avrupa’daki İranlı Kürt diasporasının bazı kesimleri arasında görülüyor.

Şu anda yaklaşık 2 bin savaşçıdan oluşan bir güce sahip, ancak parti 1980’lerde ve 90’larda büyük kayıplar verdikten sonra, 1996’da silahlı operasyonlara son verdiğini ilan etti. 2016’da “Rasan” kampanyası altında isyanını sembolik olarak yeniden canlandırsa da, bu sadece birkaç çatışmaya yol açtı. PJAK’ın aynı dönemde ateşkes altında faaliyet göstermesine rağmen, PDK-İ, 2014’ten 2025’e kadar İran’a karşı kaydedilen Kürt saldırılarının yüzde 20’sini ve rejim kayıplarının yüzde 14’ünü oluşturdu.

PDK-İ, zamanla sınır boyunca askeri üslerini kaybetti. Sidakan ve Hewlêr’deki (Çoman) varlığı, 2023 Irak-İran güvenlik anlaşmasının ardından ortadan kaldırıldı ve Koye’de uzun süredir kullandığı karargâhı, Federe Kürdistan Bölgesi güvenlik güçlerinin gözetimi altında askerden arındırıldı ve sivil kamp olarak yeniden düzenlendi. Parti, Mesud Barzani liderliğindeki Kürdistan Demokrat Partisi (PDK) ve Bafil Talabani liderliğindeki Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK) ile samimi ilişkilerini sürdürmekle birlikte, siyasi olarak büyük ölçüde bağımsızlığını korudu. Ancak, nesiller arası kopukluk ve diasporanın etkisiyle iç bölünmeler, partinin uyumunu ve operasyonel gücünü zayıflattı.

İran devletinin 1989 yılında Viyana‘daki Abdurrahman Qasımlo ve 1992 yılında Berlin’de Sadik Şerefkendi suikastları da partiyi güçlü liderliğinden mahrum bıraktı. O zamandan beri parti, saflarını birleştirebilecek veya yeni nesil aktivistleri harekete geçirebilecek yeni figürler yetiştirmekte zorlanıyor.

Öte yandan parti, tarihsel olarak güçlü olduğu Mahabad ve Urmiye’nin bazı bölgelerinde hâlâ belirli bir etkiye sahip olsa da, PJAK’ın bölgede artan etkinliği karşısında giderek zayıfladı. Eski lideri Qasımlo, Urmiye doğumlu olduğu için parti, bir dönem bu şehirde güçlü bir toplumsal tabana sahipti. Zamanla örgütsel faaliyetlerinde daralma yaşandı ve Federe Kürdistan ile Avrupa’ya yönelik göçler de taban yapısını etkiledi.

Parti, şimdilerde Kirmanşan ve İlam gibi Şii Kürt nüfusun yoğun olduğu illerde sınırlı bir varlık gösteriyor ve partiye destek daha çok Soranî lehçesini konuşan Sünni Kürt bölgelerinde yoğunlaşıyor. Kürt muhalefeti içinde ise tarihsel konumu nedeniyle hâlâ önde gelen yapılardan biri olarak anılıyor.

İRAN KÜRDİSTANI MÜCADELE ÖRGÜTÜ (SAZMAN-I XEBAT)

İran Kürdistanı Mücadele Örgütü‘nün (Sazman-ı Xebat) Genel sekreterliğini Baba Şeyh Hüseyini yapıyor. 1979 Devrimi’nin hemen ardından Şeyh Nasir Subhani gibi Kürt Sünni din alimleri tarafından kuruldu ve kendini “şiddete başvurmayan İslamcı bir hareket” olarak tanımladı. Günümüzde İran’daki en büyük yasal Sünni yapılardan biri ve üyelerinin yaklaşık yarısı Kürtlerden oluşuyor.

Seküler Kürt partilerinin aksine, İslam Cumhuriyeti sistemi içinde açık biçimde faaliyet yürütüyor. Düzenli kongreler düzenliyor, seçilmiş bir merkez konseye sahip ve sosyal ile eğitim alanındaki çalışmalarını sürekli genişletiyor. Bu yasal ve açık çalışma imkânının, özellikle Sine, Mahabad, Meriwan ve Ciwanro gibi Sünni Kürt şehirlerinde son 10 yılda istikrarlı bir büyüme sağladığı söyleniyor.

Bununla birlikte, hareketin etkisi tamamen sivil alanla sınırlı ve coğrafi olarak yaygın değil. Silahlı bir yapısı yok, rejimle doğrudan çatışmaya girmiyor ve Kirmanşan ya da İlam gibi Şii çoğunluklu bölgelerde belirgin bir varlık göstermiyor. Yine de sahip olduğu üye sayısı, güçlü toplumsal ağı ve düzenli büyüme eğilimi sayesinde bugün İran’daki önemli Kürt hareketlerinden biri olarak görülüyor.

KÜRDİSTAN EMEKÇİLER TOPLULUĞU VE KÜRDİSTAN ÖZGÜRLÜK PARTİSİ (PAK)

Kürdistan Emekçiler Topluluğu ve Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK) günümüzde büyük ölçüde etkinlik göstermiyor.

Kürdistan Emekçiler Topluluğu, Riza Keabi liderliğinde 2007 yılında İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu’ndan ayrıldı. Parti, 19 Ağustos 2017’de İran’a karşı savaşacaklarına karar verdi. Her iki parti Kürtler arasında “Komala” olarak biliniyor.

Komala, geçmişte Sine çevresinde sol ve daha sonra sosyalist bir hareket olarak etkiliydi. Ancak zamanla birçok fraksiyona bölündü ve bu durum, hem ideolojisini hem de örgütsel bütünlüğünü zayıflattı. Kürdistan Emekçiler Topluluğu peşmergelerinin önemli bir kısmı silah bırakarak Hewlêr’deki sivil kamplara yerleşti.

PAK’ın lideri Hüseyin Yezdanpenah’tır. Hewlêr merkezli PDK (KDP) ile yakın ilişkiler içinde olan örgütün İran’da güçlü bir örgütsel ağı ya da ciddi toplumsal bir etkisi yok. Kampları Hewlêr’in batısındaki Xebat bölgesindedir. 500-800 arasında bir peşmerge gücüne sahip. Son 10 yılda İran hedeflerine iki küçük çaplı saldırı düzenledi, bu saldırılar rejime sınırlı kayıp verdirdi.

İRAN KÜRDİSTANI DEVRİMCİ EMEKÇİLER TOPLULUĞU

1979’de kurulan İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu’nun (Komala) lideri Abdullah Muhtedi’dir. Siyasi alanda daha çok Muhtedi’nin kişisel liderliğine ve ABD’deki diğer İranlı muhalif gruplarla kurduğu ilişkilere dayanıyor. Muhtedi, diplomatik temaslarını, uluslararası lobi faaliyetlerini ve medyadaki görünürlüğünü ön plana çıkaran bir siyaset izliyor. ABD ile de oldukça iyi ilişkiler yürüttüğü biliniyor. Ayrıca örgütün yaklaşık 1000 kişilik bir peşmerge gücüne sahip olduğu ifade ediliyor.

Parti Genel Sekreteri Muhtedi, 4 Mart’ta yaptığı açıklamada, “İran Kürdistanı Siyasi Güçler İttifakı”na katıldıklarını duyurdu.

AN’DAKİ KÜRTLERİN DEMOGRAFİK YAPISI

İran’da yaşayan Kürt nüfusuna ilişkin farklı tahminler bulunmakla birlikte, genel olarak 12-15 milyon arasında bir nüfustan söz ediliyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 60’ı Sünni, yüzde 30-35’i Şii’dir. Bu rakam, yaklaşık 90 milyonluk İran nüfusunun yüzde 13-15’üne karşılık geliyor. Bazı araştırmalar ve özellikle diasporadaki kurumların (İsveç Kürt Entitüsü) verileri ise daha yüksek tahminler ortaya koyarak İran’daki Kürt nüfusunun 18 milyon olduğunu ileri sürüyor. Ancak akademik çalışmalarda en sık kabul edilen tahmin 12-13 milyon aralığıdır.

İRAN’IN HANGİ BÖLGELERİNDE YAŞIYORLAR?

İran’da Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölge Rojhilat olarak adlandırılmaktadır. Bu bölge İran’ın batı ve kuzeybatısında yer alıyor ve Kürt nüfusunun büyük kısmı burada yaşıyor. İran’ın eyalet sistemi içerisinde Kürt nüfusunun yoğunlaştığı başlıca eyaletler şunlardır: Kürdistan, Kirmanşan, Batı Azerbaycan, İlam, Çaharmahal ve Bahtiyari, Gulistan ve Kuzey Horasan.

Kürt nüfusunun en yoğun olduğu eyaletler Kürdistan, Kirmanşan ve İlam eyaletleridir. Bu eyaletlerde nüfusun yaklaşık yüzde 90’ının Kürt olduğu tahmin ediliyor.  Çaharmahal ve Bahtiyari eyaletinde Kürtlerin oranı yaklaşık yüzde 60, Batı Azerbaycan eyaletinde ise yaklaşık yüzde 45 civarında.

İran’daki Kürt nüfusunun önemli bir kısmı da büyük şehirlerde yaşamaktadır. Özellikle Tahran’da yaklaşık 500 bin, Horasan bölgesinde ise yaklaşık 1,5 milyon civarında Kürt topluluğu bulunduğu tahmin edilmektedir.

DİN VE DİL YAPISI

İran’daki Kürtler, diğer ülkelerdeki Kürt topluluklarına kıyasla dilsel ve dinsel çeşitlilik bakımından oldukça zengin bir yapıya sahip. Kürtçenin birçok lehçesi ve varyantı İran’da konuşuluyor. Kurmancî, Soranî, Kelhurî ve Goranî gibi lehçeler bunlar arasındadır.

Dini açıdan ise İran Kürtleri arasında Sünni Müslümanlar, Şii Müslümanlar ve Ehl-i Hak (Yarasan) inancına mensup topluluklar bulunuyor. Bu durum İran’daki Kürt toplumunun kültürel ve inançsal açıdan oldukça çeşitli bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor.

EKONOMİ

Az yatırım, altyapı eksikliği ve istihdam sorunu nedeniyle işsizliğin İran ortalamasının üstünde olduğu Rojhilat’ın ekonomisi buğday, arpa, nohut, üzüm ve ceviz gibi ürünlerden dolayı genellikle tarım, çiftçilik ve küçükbaş hayvancılığa dayanmaktadır. Coğrafya ve iklim nedeniyle tarım ürünlerinin çeşitliliği geniştir. Ayrıca, su kaynakları balıkçılığın gelişmesini kolaylaştırırken, dağlık bölgeler arıcılık ve yaylacılık için olanaklar sunmaktadır. 

Türkiye ve Irak’a yakınlık nedeniyle sınır ticareti de ekonomide çok önemli rol oynar. Elektronik eşya, sigara, gıda, tekstil gibi ürünler, sınır taşıyıcılığı olarak nitelendirilebilecek “kolberlik” mesleği de yaygındır. Her yıl yüzlerce kolber, bu yollarda ya hayatını kaybetmekte ya da yaralanmaktadır.

Bölgenin zengin kültürel mirası ve doğası nedeniyle turizm, önemli gelir kaynakları arasında bulunuyor.

 İL VE İLÇELER

Rojhilat’ta aralarında Urmîye, Merîwan ve Mahabad’ın da bulunduğu onlarca il ve ilçe bulunmaktadır. Başlıcalarının Kürtçe yazılışlarıyla şöyle:

Îlam, Asmanawa, Awdenan, Bedre, Çerdawil, Çewar, Dêliran, Dirêşar, Eywan, Melikşay, Meyme, Mêran, Mûrmûrî, Serawbax, Şêrwan, Zerênabad, Zerne Kirmanşan, Bêstûn, Ciwanro, Gêlan, Hersîn, Himeyl, Kengawer, Kirin, Kûzeran, Mayeşt, Newsûd, Nodşe, Pawe, Qesirşîrîn, Riwanser, Sehne, Selas, Serpêlê Zehaw, Sunqur, Şabad, Tazeabad Sine, Bane, Bazirgan, Bîcar, Dîwandere, Kamyaran, Merîwan, Qurwe, Sahib, Seqiz, Sewlawa Urmîye, Biradost, Bokan, Çaldiran, Deştebêl, Dîlmeqan, Enzil, Kotol, Makû, Mehabad, Mêrgever, Mihemedyar, Miyandav, Nazlû, Nexede, Pîranşar, Poldeşt, Qerezîyaedîn, Rebet, Selmas, Serdeşt, Soma, Şahîndij, Şino, Şot, Tikab, Tirgever ve Xoy.

Yararlanılan kaynaklar: bianet‘ten Aren Yıldırım‘ın haberi temel kaynak olarak ele alındı. Ayrıca, DW Türkçe, Mezopotamya Ajansı, Rojnews, Rûdaw ve Wikipedia‘dan yararlanıldı.

HABERİN KAYNAĞI: NUMEDYA24